Bitişik Sözcükler
BİTİŞİK YAZILAN BİRLEŞİK SÖZCÜKLER (BİTİŞİK SÖZCÜKLER)
Birleşik sözcüklerin bitişik sözcük olduğu ve bitişik yazıldığı durumlar şunlardır:
* Ses düşmesine uğrayan birleşik sözcükler bitişik yazılır:
Örneğin: kaynana (kayın ana), kaynata (kayın ata), nasıl (ne asıl), niçin (ne için)
* Et- ve ol- yardımcı fiilleriyle birleşirken ses düşmesine veya ses türemesine uğrayan birleşik kelimeler bitişik yazılır:
Örneğin: emretmek (emir etmek), kaybolmak (kayıp olmak); affetmek (af etmek).
* Sadece söyleyişte tonlulaşma biçiminde ses değişmesine uğrayanlar ayrı yazılır:
Örneğin: azat etmek, hamt etmek. Bu örneklerde tonluluk söyleyişte belirtilir.
* Türkçeye Arapçadan girmiş iki heceli bazı sözcükler “etmek”, “edilmek”, “olmak”, “olunmak”, “eylemek” yardımcı fiilleriyle birleşirken asıllarına uyarak ikinci hecedeki ünlülerini düşürürler. Bu sözcüklerle yapılan birleşik fiiller bitişik yazılır:
Örneğin: azletmek (azil etmek), emretmek (emir etmek).
* Ses kaybetmeyen iki heceli sözcükler ise “etmek”, “edilmek”, “olmak”, “olunmak”, “eylemek” yardımcı fiilleriyle birleşirken ayrı yazılırlar:
Örneğin: rica etmek, azat etmek, tasnif etmek, tasnif olunmak, takdir etmek.
* Türkçeye Arapçadan girmiş tek heceli bazı sözcükler “etmek”, “edilmek”, “olmak”, “olunmak”, “eylemek” yardımcı fiilleriyle birleşirken ses kazanırlar.
Bu sözcüklerle yapılan birleşik fiiller bitişik yazılır:
Örneğin: affetmek, affeylemek, affedilmek, affolmak, hissetmek, hisseylemek.
* Ses kazanmayan tek heceli sözcükler ise “etmek”, “edilmek”, “olmak”, “olunmak”, “eylemek” yardımcı fiilleriyle birleşirken ayrı yazılırlar:
Örneğin: arz etmek, arz olunmak, arz eylemek, harp etmek.
* “bahşetmek, bahşolunmak, defetmek, katetmek, menetmek, menolunmak” gibi bazı birleşik kelimelerde ilk sözcük ses kazanmamakla birlikte
Arapçadaki özgün yazılış biçimlerine bağlı olarak bitişik yazılırlar.
* Vurgusu son heceye kaymış birleşik sözcükler bitişik yazılır:
Örneğin: cingöz, elense, boşboğaz, büyükbaş, işveren, Karagöz, paragöz (olmak).
* Vurgusu son hecede bulunan ikilemeler de bitişik yazılır:
Örneğin: Civciv, çıtçıt, dırdır, fırfır, fısfıs, hoşbeş, altüst, gözgöze.
* Eş anlamlı ikilemelerde vurgu normal olarak ikinci hecededir. Vurgusu ilk heceye kayan ikilemeler bitişik yazılır:
Örneğin: darmadağın, darmadağınık, darmaduman, karmakarışık.
* Sözcüklerden biri veya ikisi, birleşme sırasında benzetme yoluyla anlam değişmesine uğrarsa bu tür birleşik kelimeler bitişik yazılır:
+ Bitki adları
Örneğin: aslanağzı, civanperçemi, keçiboynuzu, kuşburnu, turnagagası, açıkağız.
+ Hayvan adları
Örneğin: danaburnu (böcek), akbaş (kuş), alabacak (at), bağrıkara (kuş).
+ Hastalık adları
Örneğin: itdirseği (arpacık), delibaş, karabacak, karataban.
+ Alet ve eşya adları
Örneğin: balıkgözü (halka), deveboynu (boru), domuzayağı (çubuk),
+ Biçim adları
Örneğin: ayıbacağı (yelken biçimi), balıksırtı (desen), civankaşı (nakış),
+ Yiyecek adları
Örneğin: dilberdudağı (tatlı), hanımgöbeği (tatlı), hanımparmağı (tatlı).
+ Oyun adları
Örneğin: beştaş, dokuztaş, üçtaş.
+ Gök cisimlerinin adları
Örneğin: Altıkardeş (yıldız kümesi), Arıkovanı (yıldız kümesi).
+ Renk adları
Örneğin: baklaçiçeği, balköpüğü, camgöbeği, devetüyü, fildişi, gülkurusu, kavuniçi.
* “-a”, “-e” ve “-ı”, “-i”, “-u”, “-ü” ekleriyle yapılmış tasvir fiilleri, yardımcı fiil anlam değişmesine uğradığı için bitişik yazılır:
Örneğin: düşünebilmek, yapabilmek.
* “Bilmek” yardımcı fiiliyle yapılan ve kalıplaşmış olan “alabildiğine” sözcüğü de bitişik yazılır.
* Bir veya iki ögesi emir kipiyle kurulan kalıplaşmış birleşik sözcükler bitişik yazılır.
Örneğin: alaşağı, albeni, ateşkes, çalçene, dönbaba, gelberi, rastgele, sallabaş.
* -an/-en, -r/-ar/-er/-ır/-ir ve –maz, -mez ekleriyle kurulmuş sıfat-fiil eklerinin kalıplaşmasıyla oluşan birleşik kelimeler bitişik yazılır:
Örneğin: ağaçkakan, alaybozan, cankurtaran, çöpçatan, dalgakıran, demirkapan, etyaran, filizkıran, gökdelen, oyunbozan, saçkıran, yelkovan, yolgeçen; akımtoplar.
* İkinci kelimesi –dı/-di/ -du/-dü, -tı/-ti, -tu/-tü) kalıplaşmış belirli geçmiş zaman ekleriyle kurulan birleşik kelimeler bitişik yazılır:
Örneğin: albastı, ciğerdeldi, çıtkırıldım, dalbastı, fırdöndü, gecekondu, gündöndü.
* Her iki kelimesi de –dı/-di, -du/-dü, -tı/-ti, -tu/-tü belirli geçmiş zaman veya -r /-ar /-er geniş zaman eklerini almış ve kalıplaşmış bulunan birleşik kelimeler bitişik yazılır:
Örneğin: dedikodu, kaptıkaçtı, oldubitti, uçtuuçtu (oyun); biçerbağlar, biçerdöver, göçerkonar, konargöçer, okuryazar, uyurgezer, yanardöner, yüzergezer.
* Aynı yapıda olan “çakaralmaz” kelimesi de bitişik yazılır.
* Somut olarak yer bildirmeyen alt, üst ve üzeri sözlerinin sona getirilmesiyle kurulan birleşik kelimeler bitişik yazılır:
Örneğin: ayakaltı, bilinçaltı, gözaltı (gözetim), şuuraltı; akşamüstü, akşamüzeri.
* İki veya daha çok kelimenin birleşmesinden oluşmuş kişi adları, soyadları ve lakaplar bitişik yazılır:
Örneğin: Atatürk, Alper, Aydoğdu, Birol, Gülnihal, Gülseren, Gündoğdu, Şenol.
* İki veya daha çok kelimeden oluşmuş Türkçe yer adları bitişik yazılır:
Örneğin: Çanakkale, Gümüşhane; Acıpayam, Pınarbaşı, Şebinkarahisar; Beşiktaş.
* Şehir, kent, köy, mahalle, dağ, tepe, deniz, göl, ırmak, su vb. kelimelerle kurulmuş sıfat tamlaması ve belirtisiz isim tamlaması kalıbındaki yer adları bitişik yazılır:
Örneğin: Akşehir, Eskişehir, Suşehri, Yenişehir; Atakent, Batıkent, Konutkent.
* Kişi adları ve unvanlarından oluşmuş mahalle, meydan, köy vb. yer ve kuruluş adlarında unvan kelimesi sonda ise, gelenekleşmiş olarak bitişik yazılır:
Örneğin: Abidinpaşa, Bayrampaşa, Davutpaşa, Ertuğrulgazi, Kemalpaşa (ilçesi);
* Ara yönleri belirten kelimeler bitişik yazılır:
Örneğin: güneybatı, güneydoğu, kuzeybatı, kuzeydoğu.
* Bunlardan başka dilimizde her iki ögesi de asıl anlamını koruduğu hâlde yaygın bir biçimde gelenekleşmiş olarak bitişik yazılan kelimeler de vardır:
+ Baş sözüyle oluşturulan sıfat tamlamaları
Örneğin: başbakan, başçavuş, başeser, başhekim, başhemşire, başkomutan.
+ Bir topluluğun yöneticisi anlamındaki başı sözüyle oluşturulan belirtisiz isim tamlamaları
Örneğin: aşçıbaşı, binbaşı, yüzbaşı, çarkçıbaşı, çeribaşı, elebaşı, mehterbaşı, onbaşı.
+ Oğlu, kızı sözleri
Örneğin: çapanoğlu, eloğlu, hinoğluhin, elkızı.
+ Ağa, bey, efendi, hanım, nine vb. sözlerle kurulan birleşik kelimeler
Örneğin: ağababa, ağabey, beyefendi, efendibaba,
+ Belirsizlik sıfat ve zamirleri de gelenekleşmiş olarak bitişik yazılır
Örneğin: biraz, birkaç, birkaçı, birtakım, birçok, birçoğu, hiçbir, hiçbiri, herhangi
* Ait olduğu dilde bitişik yazılan yabancı yer adları Türkçede de bitişik yazılır:
Örneğin: Dusseldorf, Nürnberg, Neustadt
* Ait olduğu dilde, içinde çizgi bulunan yabancı yer adları Türkçede de çizgili olarak yazılır:
Örneğin: Saint-Bernard, Saint-Gothard.
* Ev kelimesiyle kurulan birleşik kelimeler bitişik yazılır:
Örneğin: aşevi, bakımevi.
* Hane, name, zade kelimeleriyle oluşturulan birleşik kelimeler bitişik yazılır:
Örneğin: çayhane, dershane, kahvehane, yazıhane, beyanname, kanunname.
* Eczahane, hastahane, pastahane, postahane sözleri kullanımdaki yaygınlık dolayısıyla eczane, hastane, pastane, postane biçiminde yazılmaktadır.
* Farsça kurala göre oluşturulan isim ve sıfat tamlamaları ile kalıplaşmış biçimler bitişik yazılır:
Örneğin: cürmümeşhut, darıdünya, ehlibeyt, ehvenişer, erkânıharp, fecrisadık, gayrimenkul, gayrimeşru, hüsnükuruntu, hüsnüniyet, suikast, hercümerç.
* “Perver”, “perest” sözcükleriyle Farsça kurala göre oluşturulan birleşik sözcükler bitişik yazılır:
Örneğin: hürriyetperver, misafirperver, vatanperver; hayalperest, menfaatperest.
* Arapça kurala göre oluşturulan tamlamalar ve kalıplaşmış biçimler bitişik yazılır:
Örneğin: aliyyülâlâ, darülaceze.
* Müzik makam adları bitişik yazılır:
Örneğin: acembuselik, hisarbuselik.
* Bir sıfatla oluşturulan usul adlarında sıfat ayrı yazılır:
Örneğin: ağır aksak, yürük aksak, yürük semai.
* Kanunda bitişik geçen veya bitişik olarak tescil ettirilmiş olan kuruluş adları bitişik yazılır:
Örneğin: İçişleri, Dışişleri, Genelkurmay, Yükseköğretim.
* Pekiştirmeli sıfatlar bitişik yazılır:
Örneğin: apaçık, apak,
* Yabancı dillerden gelen ön ek veya edatlar ile “oto”, “tele”, “matik”, öğeleriyle kurulan sözcükler bitişik yazılır.
Örneğin: bîçare, ilelebet, naçar, namağlûp.
* Bitişik yazımı gelenekleşmiş bazı sözcük ve deyimler:
Örneğin: açıortay, adamkökü,
