Birinci Dünya Savaşı
BİRİNCİ DÜNYA SAVAŞI
a. Savaşın Nedeni
Viyana statüsü ve güçler dengesi büyük ölçüde değişmişti. Yeni denge arayışları da bloklaşmaya, Avrupa’nın büyük devletlerinin iki rakip kampta toplanmalarına yol açmıştı. Bu kamplar Almanya, Avusturya-Macaristan İmparatorluğu ve İtalya’yı içine alan Üçlü İttifak ve İngiltere, Fransa ve Rusya’yı içine alan Üçlü İtilaf şeklinde oluşmuştu.
Avusturya veliahdının ve eşinin Saraybosna’da bir Sırplı tarafından öldürülmesi nedeniyle Avusturya’nın 28 Temmuz 1914’te Sırbistan’a savaş ilan etmesiyle Birinci Dünya Savaşı başlamıştı. Ancak bu savaşın gerçek anlamda bir dünya savaşına dönüşmesi Almanya’nın 1 Ağustos’ta Rusya’ya savaş açmasıyla olmuştu. Savaşın başında Üçlü İtilafın 260 tümenine karşılık Üçlü İttifak’ın 156 tümeni bulunuyordu.
b. Osmanlı Devletini Savaşa Girme Nedeni
Osmanlı Devleti, 12 Kasım 1914’de İttihat ve Terakki Partisinin etkisiyle Balkan Savaşlarında kaybettiği yerleri geri almak amacıyla İttifak Devletlerinin (Almanya’nın yanında) yanında savaşa girdi. Bunda, Enver Paşa’nın savaşı Almanya’nın kazanacağı düşüncesi ile Orta Asya’da Turan İmparatorluğu kurma düşüncesi de vardı.
Almanya; Osmanlı’nın halifelik gücünü kullanmak, yeni cepheler açarak kendi üzerindeki baskıdan kurtulmak, İngiltere’nin Asya sömürülerine bağlantıyı kesmek, Musul-Kerkük petrollerini kullanmak, Boğazları kontrol etmek, Rusya ile İngiltere ve Fransa bağlantısını kesmek için Osmanlı Devletinin savaşa girmesini istiyordu.
c. Savaşa Katılan Devletler ve Safları
İtalya, savaşın başlarında İttifak grubundaydı, ancak Balkan ve
Adriyatik sorunları nedeniyle Avusturya ile arası açılınca tarafsızlığını ilan etti. 1915 yılında kendisine Batı ve Güney Anadolu vaat edilince İtilaf Devletlerinin yanında savaşa girdi.
Bulgaristan, İkinci Balkan Savaşında kaybettiği yerleri geri almak için 1915 yılında Çanakkale Savaşlarının kazanılmasından sonra İttifak Devletlerinin yanında savaşa girmiştir.
Romanya, Rusya’nın baskısıyla ve Avusturya’dan Transilvanya ve Banat’ı almak düşüncesiyle savaşa 1916 yılında İtilaf Devletlerinin yanında katılmıştır.
ABD, savaşın başında tarafsızlığını ilan etmesine rağmen İngiltere ve Fransa’ya silah ve savaş malzemesi satıyordu. Bunu engellemek isteyen Alman denizaltılarının ABD’ne ait gemileri batırmaları üzerine ABD 1917’de İtilaf Devletlerinin yanında savaşa katılarak savaşın gidişatını değiştirmiştir.
Yunanistan, ABD’nin savaşa girmesinden sonra İzmir ve Ege Bölgesinin kendisine verilmesini isteyerek 1917 yılında savaşa girdi.
İtilaf devletleri: İngiltere, Fransa, Rusya, İtalya (1915 yılında taraf değiştirerek katıldı), Sırbistan, Romanya, Yunanistan, Japonya, Çin, Brezilya, ABD.
İttifak devletleri: Almanya, Avusturya–Macaristan, İtalya (1915 yılında taraf değiştirerek İtilaf devletlerinin tarafına geçti), Osmanlı Devleti, Bulgaristan.
ç. Osmanlı Devletinin I. Dünya Savaşında Savaştığı Cepheler
Osmanlı Devleti, I. Dünya savaşında birçok cephede savaşmıştır. Bu cepheler genel olarak;
* Topraklarımızda savaştığımız cepheler (Kafkas, Kanal, Filistin ve Suriye, Irak (Küt-ül Emare), Çanakkale, Hicaz ve Yemen cepheleri),
* Topraklarımız dışında müttefiklerimize yardım amacıyla savaştığımız cepheler, (Galiçya, Romanya, Makedonya Cepheleri), olmak üzere iki grupta değerlendirilir.
(1) Topraklarımızda savaştığımız cepheler
Kafkas Cephesi: Osmanlı Devletinin bu cepheyi açma amaçları, Rus ordusunu Kafkaslarda tutmak, Orta Asya ile birleşerek Turancılık düşüncelerini gerçekleştirmek, Irak petrolünü Rusya’dan korumaktı. Erzurum, Erzincan, Muş, Bitlis Rusların işgaline uğramış. Doğu’da bulunan Ermenilerin Ruslara yardım etmelerini engellemek amacıyla Ermeniler Suriye’ye zorunlu göç ettirilmiştir. Bu amaçla 1915 yılında Tehcir Kanunu çıkarılmıştır.
Kanal Cephesi: Osmanlı’nın taarruz cephesidir. Osmanlı Devleti başarısız olmuş, Araplar İngilizlere yardım etmiştir.
Filistin ve Suriye Cephesi: Mustafa Kemal, Yıldırım ordularına bağlı 7’nci Ordu Komutanıydı. Türk birlikleri Halep’te İngilizleri durdurdu. Ancak, İngilizler üstünlük sağlayarak Şam’ı ele geçirdi ve Halep’e doğru ilerlemeye başladı.
Irak (Küt-ül Emare) Cephesi: Bu cephe İngilizler tarafından açılmıştır.
Bu cephenin açılış nedeni; Orta Doğu petrollerini ele geçirmek, Rusya’ya yardım götürmek, Türk ordusunun İran’a girip Hindistan’ı tehdit etmesini engellemektir. İngilizler Bağdat’ı işgal ettiler.
Çanakkale Cephesi: İtilaf devletlerinin hedefleri: Osmanlı Devleti’ni
müttefiklerinden ayırmak; Boğazlar ve İstanbul’un alınmasıyla Osmanlı
Devletini ikiye bölmek suretiyle saf dışı etmek; Boğazların açılmasıyla
Rus ordusuna daha çabuk ve daha rahat şekilde malzeme akışı sağlamak; durma noktasına varmış olan Rus ticaretini canlandırmak; Rusya’nın ihraç edemez hale geldiği Rus buğdayının ihracını sağlamak ve böylece Batı ülkelerinin yiyecek sıkıntısını önlemek; tarafsızlıklarını korumakta olan Balkan devletlerini itilaf saflarına çekmek; ayrıca Türklerin Kafkas Cephesi’nde bunalttıkları Rusları rahatlatmak; bu cephede başarı sağlayarak savaşı en kısa zamanda sonlandırmak.
Çanakkale Savaşları, İngiliz ve Fransız gemilerinde oluşan İtilaf donanmasının 19 Şubat 1915’te Kumkale ve Seddülbahir tabyalarını dövmesiyle başlamıştır.
Düşmanın deniz harekâtının askeri hedefleri Gelibolu yarımadasını ele geçirmek, Türk donanmasını yok etmek ve böylece Rusların da İstanbul Boğazı’na karşı bir hareket düzenlemelerini sağlamaktır.
Siyasal hedefleri ise, düşmanın sandığına göre İtilaf donanmasının İstanbul açıklarında görünmesi Türkleri ya barış istemeye ya da Anadolu’da çekilmeye zorlayacaktı. Böylece Osmanlı İmparatorluğu’nun paylaşılması sorunu gündeme gelecek ve bundan pay almak isteyecek olan İtalya, Yunanistan ve Bulgaristan gibi ülkeler derhal İtilaf saflarına katılacaklardı.
Çanakkale deniz savaşları 18 Mart 1915 günü Türk topçusunun, Türk mayıncılarının kesin zaferiyle sonuçlanmıştı. Düşmanın 25 Nisan 1915’te giriştiği çıkarma harekâtıyla kara savaşları başlamıştı.
19’uncu Tümen Komutanı Mustafa Kemal aynı gün, kolordu ve ordu komutanlarının emirlerini beklemeden 57’nci Alay’ı ileri sürerek Conkbayırı ve Kocaçimen tepelerine yaklaşmakta olan Anzak Kolordusu’nu geriye sürmüş; Kolordunun ele geçirdiği bütün önemli noktaları geri almış; bu savaşta askerlerine sadece taarruzu değil, ölmelerini emretmişti.
10 Ağustos 1915’teki Conkbayırı Taarruzunda bir şarapnel parçası
Mustafa Kemal’in göğsünün sağ tarafına çarparak cebindeki saati
parçalamış ve göğsünde derince bir kan lekesi bırakmıştır.
Çanakkale Cephesi’ndeki kara savaşları İngilizlerin 19/20 Aralık 1915 gecesi Arıburnu ve Anafartalar, 8/9 Ağustos gecesi de Seddülbahir bölgelerini boşaltmalarıyla son bulmuştur.
Çanakkale Zaferi’nin Sonuçları: Türk askeri bu cephede inançla ve yeni bir ruhla kendi öz vatanını savunmak için savaşmıştır. Bu, Milli Mücadele ruhunun doğuşu olmuştur. Çanakkale savunması hem Türkiye’nin İslam dünyasındaki saygınlığını artırmış, hem de sömürge dünyasında milli kurtuluş
fikrinin uyanışında ve doğuşunda etkili olmuştur.
Çanakkale Zaferi, Rusya’nın sıkıntılarını artırmak suretiyle Bolşevik ihtilalinin baş göstermesinde ve sonuçta da Çarlık rejiminin yıkılmasında etkili olmuştur.
Hicaz ve Yemen Cephesi: Halk arasında Yemen cephesi adıyla da anılır.
(2) Topraklarımız dışında müttefiklerimize yardım amacıyla savaştığımız cepheler
Galiçya Cephesi: Avusturya-Macaristan toprakları içerisinde Galiçya’da Almanya, Avusturya ve Osmanlı, Ruslara karşı savaşmıştır.
Romanya Cephesi: Osmanlı ve Almanlar, Sırp ve Fransızlara karşı savaşmıştır.
Makedonya Cephesi: Bulgar, Osmanlı ve Almanlar, Romen ve Ruslara karşı savaşmıştır.
Osmanlı Devleti bu Cephelerde, İngiltere, Rusya, Fransa ve bu ülkelere ait sömürge askerleriyle savaşmıştır.
ç. Osmanlı Devletinin Paylaşılma Projeleri (Gizli Anlaşmalar)
Henüz I. Dünya Savaşı devam ederken, İtilaf Devletleri İngiltere ve Fransa’nın önderliğinde Osmanlı Devletinden kalacak mirası paylaşmak üzere “Gizli Anlaşmalar” olarak bilinen yağmalama planı yapmış ve kendi aralarında imzalamışlardır. Bunlar sırasıyla;
İstanbul (Boğazlar) Anlaşması: 1915 yılında, İngiltere, Fransa ve Çarlık Rusya arasında yapılmıştır. İstanbul, Boğazlar ve Marmara kıyıları Rusya’ya verilmiştir.
Londra Anlaşması: 26 Nisan 1915, İngiltere, Fransa, Rusya arasında yapılmıştır. Burada İtalya anlaşma devletleri arasında yer almıştır. Buna karşılık İtalya’ya Oniki ada, Güney-Batı Anadolu ve Antalya bölgesi verilmiştir.
Sykes Picot Anlaşması: 23 Ekim 1916 yılında, İngiltere ve Fransa arasında yapıldı. Fransa’ya Adana, Suriye, Lübnan, Hatay, Kilikya, Sivas, Kayseri, Çukurca verilmiş, İngiltere’ye Musul hariç Irak verilmiştir.
Mac Mahon Anlaşması: 1916 yılında, İngiltere’nin Mısır Valisi Mac Mahon ile Hicaz Emiri Şerif Hüseyin arasında yapılmıştır. Araplar Osmanlı Devletine karşı isyan ederlerse bağımsız Arap Devleti kuracaklardı.
Petrograt Protokolü: Mart 1916 yılında, İngiltere, Fransa ve Rusya arasındadır. Rusya’ya Boğazların yanı sıra Doğu Karadeniz, Erzurum, Van ve Bitlis verildi.
Saint Jean de Maurinne: 17 Nisan 1917 yılında, İngiltere, Fransa ve İtalyanlar arasında yapıldı. Antalya, Konya, Aydın ve İzmir İtalya’ya bırakıldı.
Bu gizli anlaşmalar Rusya’nın savaştan çekilmesi sonrası kamuoyu ile paylaşıldı. Rusya savaştan çekilince Boğazlar, İtilaf Devletlerinin ortak kontrolüne, Doğu Anadolu ise Ermenilere bırakılmıştır.
e. I. Dünya Savaşının Sona Ermesi
ABD İtilaf Devletlerine silah satıyor ve Almanlar bunu biliyordu. Almanların ABD’ye ait yolcu gemisini batırmaları üzerine ABD’nin savaşa girmesiyle savaş bitmiştir. ABD, İtilaf Devletleri yanında savaşa girmiştir.
Almanya, Avusturya-Macaristan, Bulgaristan ve Osmanlı Devleti mağlup taraf olmuştur.
Bulgaristan ile Selanik, Osmanlı Devleti ile Mondros, Avusturya ile Villa Giusti, Macaristan ile Belgrat ve Almanya ile Rothondos müzakereleri imzalanmıştır.
İtilaf devletleri tarafından hazırlanan barış anlaşmalarının tasarıları, yeni devletlere bir nota ile sunuldu ve imzalatıldı. Almanya’ya Wersailles (Versay) Anlaşması, Avusturya’ya Saint Germain (Sen Jerman) Anlaşması, Bulgaristan’a Neuilly (Nöyyi) Anlaşması, Macaristan’a Trianon Anlaşması imzalatılmıştır. Osmanlı Devletine ise 10 Ağustos 1920’de Serv Anlaşması imzalatılmıştır.
* Wersailles (Versay) Anlaşması: 28 Haziran 1919 yılında Almanlar ile İtilaf Devletleri arasında yapıldı. Almanya Alsas ve Loren bölgesini Fransa’ya bıraktı. Polonya bağımsızlığını ilan etti. Sömürülerini İngiltere, Fransa ve Japonya aldı.
* Saint Germain (Sen Jerman) Anlaşması: 10 Eylül 1919 yılında İtilaf Devletleri ile Avusturya arasında yapıldı. Avusturya, Macaristan, Çekoslovakya ve Yugoslavya bağımsızlığını ilan etti. Avusturya’da zorunlu askerlin kalktı.
* Neuilly (Nöyyi) Anlaşması: 27 Kasım 1919 yılında, İtilaf Devletleri ile Bulgaristan arasında yapıldı. Bulgaristan, Dedeağaç ve Gümülcine’yi Yunanistan’a, Dobruca’yı Romanya’ya verdi. Ayrıca savaş tazminatı ödeyecekti. Batı Trakya’daki topraklarını kaybetti. Ege Denizi ile bağlantısı kalmadı.
* Trianon Anlaşması: 4 Haziran 1920 yılında, Macaristan ile İtilaf Devletleri arasında yapıldı. Macaristan bağımsız devlet oldu.
f. Wilson Prensipleri
ABD başkanı Wilson, savaş sırasında 14 maddelik bir bildiri yayınladı. Savaş sonrasındaki düzenle ilgili olan bu bildirinin maddeleri doğrudan dolaylı olarak Osmanlı Devleti ve Türklerle ilgili idi. Bu hükümlülerden bazıları şunlardır.
Savaşın galipleri kaybedenden toprak ve savaş tazminatı almayacak, Gizli anlaşma yapılmayacak, diplomasi açık olacak, Boğazlar bütün devletlere açık olacak, Anlaşmalar görüşülerek yapılacak ve uluslararası bir kuruluş kurulacak, Osmanlı Devleti sınırları içerisinde yaşayan Türklere ve diğer uluslara egemenlik hakkı tanıyacak.
